Hoe houden we leraren aan boord?

Positieve trend in Vlaanderen, blijvende uitdaging in Antwerpen

"Sinds het schooljaar 2016-2017 is de retentiegraad van leerkrachten in Vlaanderen gestegen in alle onderwijsniveaus, met de grootste vooruitgang in het secundair onderwijs. In vergelijking met andere sectoren staat onderwijs op de tweede plaats wat betreft retentie op de arbeidsmarkt. Helaas neemt uitval wegens ziekte toe en ook doorheen het schooljaar is er veel uitval van leerkrachten die moeilijk vervangen kunnen worden."

In tegenstelling tot de algemene Vlaamse trend, blijft de retentie in Antwerpen achteruitgaan:

Van de starters in 2014 is na vijf jaar nog slechts 57% actief als leerkracht. Van de starters in 2018 is dit zelfs gedaald naar 44%. Hiervan is 16% nog actief als leerkracht, maar werkt buiten Antwerpen.

De impact van schoolbeleid op retentie

"Onderzoek toont aan dat retentie sterk samenhangt met het gevoerde schoolbeleid. Onder meer vijf factoren hebben invloed op lerarenbehoud. 1. Ondersteuning en begeleiding van starters 2. Werkdruk en welzijn 3. Ontwikkeling van ervaren leerkrachten 4. Schoolcultuur en teamdynamiek 5. Leiderschap en management.

Wat maakt het meest verschil? Natuurlijk is er geen gemakkelijk antwoord. Het is een complex gegeven, maar begin bij het begin. Bevraag je schoolteam: “Waar lopen wij op school op onderwijskundig vlak, maar eventueel ook qua schoolsfeer en cultuur tegenaan? Wat maakt dat je trots bent als leraar ? Wat betekent dat voor didactisch handelen of motiverend lesgeven? Als je dat weet, heb je al een begin van draagvlak om er een schoolvisie rond te ontwikkelen. De tweede stap is de vertaling van visie naar praktijk. Wat betekent dit op leerjaarniveau ( basisonderwijs) of op vakniveau (secundair onderwijs). Dat vraagt tijd: gemiddeld duurt het 5 jaar om de onderwijsvisie tot op de klasvloer te krijgen."

Professionele ontwikkeling vraagt structuur

"Er is overtuigend bewijs dat professionele ontwikkeling van het schoolteam bijdraagt aan retentie. Op voorwaarde dat deze aansluit bij de schoolvisie en het bredere onderwijsbeleid in samenhang met door de leerkrachten aangevoelde noden. Een veelvoorkomende valkuil is ‘besparen op professionaliseringstijd’. Gericht creëren van deze noodzakelijke ontwikkelmomenten is essentieel, ook al is het niet eenvoudig om dit binnen een vast lesrooster te krijgen. Scholen die professionalisering structureel opnemen in hun beleid blijken veerkrachtiger en beter bestand tegen personeelsverloop."

Duurzaam personeelsbeleid maakt het verschil

"Een school in het onderzoek koos ervoor om startende leerkrachten intensief te ondersteunen: materialen lagen klaar, vragen werden snel beantwoord, en klasmanagement werd actief begeleid. . De starters voelden: ‘hier is een biotoop waar ik me kan ontwikkelen’ en dat had direct impact op het volgende schooljaar. Door te denken in termen van het vergroten van hulpmiddelen voor de leerkracht vergroot je ook de betrokkenheid van je schoolteam.

Het verminderen van taakbelasting alleen is geen duurzame oplossing. Een ideaal lesrooster, een mooi leraarslokaal, een fietsvergoeding,..heeft weinig effect als de sfeer op school slecht is. Retentie vereist een evenwicht tussen werkvoorwaarden, professionele ondersteuning en samenwerking binnen het team. Starters haken alsnog af als de sfeer of samenwerking ondermaats is, conflicten onopgelost blijven of indien ze onvoldoende greep krijgen op pedagogische uitdagingen zoals demotivatie, taalproblemen of armoede - problematieken die in Antwerpen sterker spelen."

Autonomie en duidelijkheid in balans

"Effectief leiderschap vraagt om het combineren van duidelijke krijtlijnen met autonomie voor leerkrachten. De schoolleiding bepaalt de visie en de grote lijnen, terwijl leraren binnen hun leerjaar of vakgroep zelf invulling geven aan de aanpak. Een hoge werkdruk is draaglijker als het duidelijk is waarom en waarvoor gewerkt wordt, welke taken daarbij horen en… als het schoolteam hier ‘academisch optimistisch’ samen voor wil gaan.

Retentie vraagt om een geïntegreerde aanpak waarbij visie, schoolbeleid, professionele ontwikkeling en teamcultuur hand in hand gaan. Scholen die strategisch investeren in begeleiding, structuur en betrokkenheid bouwen aan een duurzaam lerarenteam. En dat begint bij luisteren naar wat leerkrachten echt nodig hebben.

Zeker in Antwerpen zijn er schoolcontexten met extra pittige uitdagingen. Maar! Er zijn ook veel scholen die antwoord bieden aan deze uitdagingen en een schoolcultuur ontwikkelden waarbij het schoolteam een sterke, positieve ‘growth mindset’ heeft ontwikkeld."

Wie is Wouter Schelfhout?

Wouter heeft een rijke ervaring in het onderwijs als leerkracht, beleidsmedewerker, onderwijsinspecteur. Momenteel is hij als lerarenopleider verbonden aan de Antwerp School of Education – FSW - Universiteit Antwerpen, waar hij praktijkonderzoek doet naar het optimaliseren van (digitale) onderwijsleerprocessen, school- en professionaliseringsbeleid, schoolontwikkeling. Hij ondersteunt scholen vanuit GO ALL for learning®. Hij is auteur van onder meer het boek “Team school. Leergemeenschappen creëren in onderwijs” (2019). Wouter is docent bij CNO en CVA, voorzitter van onderzoeksgroep Didactica, voorzitter van de CNO-werkgroep ‘economie - recht’ en co-voorziter van de Raad van bestuur van CNO.